Για γενιές ναυτικών, το φως ενός φάρου μέσα στη νύχτα ήταν κάτι περισσότερο από ένα σημάδι στον ορίζοντα.
Ήταν η επιβεβαίωση της σωστής πορείας.
Στην περιοχή της Ύδρας, αυτά τα φώτα παραμένουν αναμμένα σχεδόν ενάμιση αιώνα, συνδέοντας τη σύγχρονη ναυσιπλοΐα με μια μεγάλη ναυτική παράδοση.
Συνέντευξη με τον Διοικητή της Υπηρεσίας Φάρων, Αρχιπλοίαρχο (Μ) Γεράσιμο Μίχαλο ΠΝ - Έντυπη έκδοση "Φωνής της Ύδρας" τεύχος Σεπτεμβρίου Νο 484.
Αγαπητέ κύριε Μίχαλε, ποια είναι η ιστορία των φάρων της Ύδρας και ποια η θέση τους στο ελληνικό φαρικό δίκτυο;
Κατά τον 19ο αιώνα το νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος αντιλαμβάνεται την απαίτηση ανάπτυξης φαρικού δικτύου, έργο σημαντικό για την ελληνική και διεθνή ναυτιλία. Αρχικά και μέχρι το 1887, οι ιδρύσεις φάρων και φανών δεν ακολούθησαν κάποιο προγραμματισμό που να καλύπτει συνολικά και ιεραρχημένα τις ανάγκες φωτισμού των θαλασσίων οδών. Αντίθετα ακολούθησαν αποσπασματικά τις εύστοχες μεν υποδείξεις των ελλήνων ναυτιλλομένων, χωρίς την προτεραιοποίηση όμως που θα ήταν απαραίτητη για την ισορροπημένη ανάπτυξη του φαρικού δικτύου. Σε αυτή την πρώιμη φάση φωτισμού των ελληνικών ακτών έχουμε την ίδρυση των φάρων Ζούρβας και Παραπόλας, γεγονός που τους καθιστά από τους παλαιότερους του φαρικού μας δικτύου. Σύμφωνα με καταγραφή του Στυλιανού Λυκούδη («Ιστορικόν περί των φάρων των ελληνικών ακτών») ο φάρος Ζούρβας άρχισε να λειτουργεί το 1883, ως ο 27ος που κατασκευάστηκε από το Ελληνικό Κράτος, ενώ ο φάρος της Παραπόλας ιδρύθηκε το 1884 ως ο 29ος και τέθηκε υπό την εποπτεία της λιμενικής αρχής Σπετσών. Οι δύο αυτοί φάροι παρότι ιδρύθηκαν κατά την πρώιμη και «άναρχη» περίοδο των ελληνικών πυρσών, ήταν τότε και εξακολουθούν και σήμερα να είναι, ιδιαίτερα σημαντικοί για την ακτοπλοΐα και την πελαγοδρομία.
Το 1887 αποτελεί ορόσημο για την εξέλιξη των ελληνικών φάρων. Ο Χαρίλαος Τρικούπης με νόμο (ΑΥΠΒ΄/1887 ΦΕΚ 140) εξασφαλίζει τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους για την ίδρυση νέων φάρων, ιδρύοντας το «ταμείον των φάρων» και αποδίδοντας σε αυτό τα φαρικά τέλη που εισπράττονταν από τα εμπορικά πλοία. Επιπλέον με τον ίδιο νόμο θέτει την βάση για την σύσταση επιτροπής, η οποία υπό την προεδρία του Υπουργού Ναυτικών Γεώργιου Ν. Θεοτόκη αναλαμβάνει να καταρτίσει «πρόγραμμα περί του φωτιστικού δικτύου του Κράτους». Πράγματι η επιτροπή παραδίδει πρόγραμμα κοστολογημένο, διάρκειας 15 ετών το οποίο προβλέπει την κατασκευή νέων και την τροποποίηση υπαρχόντων φάρων και φανών. Οι φάροι αυτοί που συνολικά είναι 114, αφού εξετασθούν ως προς την σπουδαιότητά τους κατηγοριοποιούνται σε πρώτης, δεύτερης και τρίτης ανάγκης και κατασκευάζονται ή μετασκευάζονται σε τρεις διαδοχικές φάσεις.
Το δίκτυο αυτό των συνετά ιδρυμένων φάρων παραλαμβάνει το 1915 ο τότε Πλωτάρχης Στυλιανός Λυκούδης και αναλαμβάνει ως διευθυντής της Διεύθυνσης Φάρων να το εμπλουτίσει και να το επεκτείνει. Κατορθώνει στα 25 χρόνια της θητείας του όχι μόνο να συμπληρώσει τα κενά που επέλεξε να αφήσει η επιτροπή του 1887, αλλά και να φωτίσει πλήρως τις νέες ακτές της μεγαλύτερης μετά τους βαλκανικούς πολέμους, ελληνικής επικράτειας. Στην τρίτη αυτή φάση ανάπτυξης του φαρικού δικτύου, την εποχή του Λυκούδη δηλαδή, ιδρύεται ο φάρος της Δοκού, με μελέτες και τεχνολογία της γαλλικής εταιρείας «Barbier, Bénard et Turrene». Ο φάρος ανάβει για πρώτη φορά το 1921 και φωτίζει με κόκκινες αναλαμπές το στενό μεταξύ Ύδρας και Δοκού.
Τι γνωρίζουμε για τον Φάρο της Ζούρβας, πότε κατασκευάστηκε και ποια είναι η σημασία του για τη ναυσιπλοΐα; Πώς συνδέεται λειτουργικά με τους φάρους Δοκού και Παραπόλας και ποιος είναι ο ρόλος τους στις θαλάσσιες οδούς της περιοχής;
Ο φάρος της Ζούρβας, όπως είπαμε ήδη, λειτούργησε για πρώτη φορά το 1883, ως φάρος Δ΄ τάξεως. Από τότε έως σήμερα φωτίζει δύο θαλάσσιες οδούς. Η πρώτη είναι αυτή που ενώνει τον Σαρωνικό με τον Αργολικό κόλπο. Σημαντική οδός για τις ακτοπλοϊκές γραμμές μεταξύ Πειραιά, Ύδρας, Σπετσών και Ερμιονίδας. Πιο σημαντική ίσως για τα σκάφη αναψυχής από τα οποία βρίθει η περιοχή αυτή στις μέρες μας.
Στο έργο αυτό ο φάρος της Ύδρας λειτουργεί συμπληρωματικά με τους φάρους της Δοκού και των Σπετσών που ιδρύθηκε το 1885.
Και οι τρεις φάροι μαζί επισημαίνουν την ασφαλή για τα πλοία πορεία, στην στενή και γεμάτη βραχονησίδες και υφάλους θάλασσα, που ενώνει τα νησιά αυτά. Η δεύτερη οδός είναι ιδιαίτερης σημασίας για την ποντοπόρο ναυτιλία. Τμήμα ενός μεγάλου εμπορικού δρόμου που ενώνει την Μαύρη Θάλασσα με την κεντρική Μεσόγειο μέσω του Αιγαίου. Το τμήμα αυτό, που διασχίζει το Μυρτώο πέλαγος και το οποίο ακολουθούν φυσικά και πλοία προερχόμενα από τον Πειραιά, το φωτίζει μια ομάδα φάρων, κεντρική θέση μεταξύ των οποίων έχουν οι φάροι Ζούρβας και Παραπόλας με φωτοβολίες 17 και 22 νμ αντίστοιχα.
Σε ποια κατάσταση βρίσκονται σήμερα οι φάροι της Ύδρας; Χρειάζονται εργασίες συντήρησης ή αποκατάστασης; Έχουν συμπεριληφθεί σε κάποιο πρόγραμμα χρηματοδότησης; Ο Δήμος και η τοπική κοινωνία πώς μπορούν να βοηθήσουν προς αυτήν την κατεύθυνση. Τι ενέργειες σκοπεύετε να κάνετε;
Οι φάροι της Ύδρας, όπως και το σύνολο των ιστορικών φαρικών κτισμάτων της χώρας, αποτελούν σημαντικό τμήμα της ναυτικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς και βρίσκονται διαρκώς στο ενδιαφέρον της Υπηρεσίας Φάρων.
Η Υπηρεσία Φάρων παρακολουθεί συστηματικά την κατάσταση των φαρικών εγκαταστάσεων και, στο πλαίσιο του συνολικού σχεδιασμού της, προτεραιοποιεί τις απαιτούμενες παρεμβάσεις με βάση τεχνικά, επιχειρησιακά και θεσμικά κριτήρια.
Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη μια ευρύτερη προσπάθεια για την προστασία και ανάδειξη των ιστορικών πέτρινων φάρων, τόσο μέσω των προβλεπόμενων διαδικασιών χαρακτηρισμού τους ως νεότερων μνημείων όσο και μέσω της διερεύνησης δυνατοτήτων εκπόνησης των απαιτούμενων μελετών και αξιοποίησης κατάλληλων χρηματοδοτικών εργαλείων. Στο πλαίσιο αυτό εξετάζονται και οι φάροι Ζούρβας, Δοκού και Παραπόλας.
Οι φάροι της Ύδρας είναι μνημεία ναυτικής κληρονομιάς. Σκοπός μας είναι ως τέτοια να τα διασώσουμε και να τα διατηρήσουμε λειτουργικά ώστε να συνεχίσουν να φωτίζουν τις θάλασσές μας. Η συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και την τοπική κοινωνία είναι πάντοτε ευπρόσδεκτη και μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά, ιδιαίτερα στην υποστήριξη πρωτοβουλιών που αφορούν την προστασία, τη μελέτη και την ανάδειξη των συγκεκριμένων μνημείων.
Πώς λειτουργούν σήμερα οι παραδοσιακοί φάροι; Έχουν διατηρήσει τον παλιό τους τρόπο λειτουργίας ή έχουν εκσυγχρονιστεί;
Όλοι οι πυρσοί λειτουργούν σήμερα αυτόματα. Κανένας δεν χρειάζεται πλέον πετρέλαιο ή ασετυλίνη για να δώσει φως. Όσοι δεν ηλεκτροδοτούνται, παίρνουν ενέργεια από ηλιακές γεννήτριες. Και φυσικά η αφή το βράδυ και η σβέση τους το πρωί γίνεται με την βοήθεια φωτοκυττάρων. Οι φάροι πλέον δεν χρειάζονται φαροφύλακα για να λειτουργήσουν. Οι φαροφύλακες που εξακολουθούν να στελεχώνουν φάρους, επιβλέπουν μόνο την λειτουργία τους και παρεμβαίνουν για την αποκατάστασή της σε περίπτωση βλάβης.
Πότε σταμάτησε η τοποθέτηση Φαροφυλάκων στην Ύδρα και αν αποκατασταθούν θα συνεχιστεί η αυτόματη λειτουργία τους χωρίς Φαροφύλακες;
Οι τρεις φάροι λειτουργούν αυτόματα χωρίς φαροφύλακα. Σύμφωνα με το αρχείο μας ο φάρος Δοκού ήδη από το 1949 λειτουργεί ως μη επιτηρούμενος. Την χρονιά εκείνη το φωτιστικό του σώμα μεταφέρθηκε στον φάρο Σίδερο της Κρήτης που είχε υποστεί καταστροφές κατά την διάρκεια του πολέμου. Στην θέση του τοποθετήθηκε, με υπουργική απόφαση, αυτόματος πυρσός. Οι άλλοι δύο φάροι κατά την διάρκεια της δεκαετίας του ’80 άρχισαν να λειτουργούν με φωτοβολταϊκές γεννήτριες και έπαψαν κι αυτοί να στελεχώνονται. Το δυσπρόσιτο της τοποθεσίας και η απομόνωση των φάρων αυτών, δεν συνηγορούν πλέον στην τοποθέτηση φαροφυλάκων.
Οι φάροι επιθεωρούνται περιοδικά για τη συντήρησή τους χωρίς να είναι μόνιμη η ανθρώπινη παρουσία.
Ποιο είναι το μήνυμα της Υπηρεσίας Φάρων για τους «σιωπηλούς φρουρούς» της θάλασσας που προστατεύουν εδώ και δεκαετίες τους ναυτικούς;
Παρ’ όλη την εξέλιξη της τεχνολογίας και τα σύγχρονα συστήματα ναυτιλίας που διευκολύνουν την πλοήγηση και την καθιστούν ασφαλέστερη, ο ναυτικός πάντα θα αναζητά του φως του φάρου ως επιβεβαίωση ότι βρίσκεται στην σωστή πορεία για τον προορισμό του.
Η Υπηρεσία Φάρων φροντίζει ώστε οι «σιωπηλοί φρουροί», να συνεχίσουν και στις επόμενες δεκαετίες να προστατεύουν και να φωτίζουν τον «δρόμο» για τους ανθρώπους της θάλασσας.
Η Παραπόλα συνδέεται ιστορικά, γεωγραφικά και λειτουργικά με τη ναυσιπλοΐα της Ύδρας. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην απογραφή του 2001 καταγραφόταν διοικητικά στον Δήμο Ύδρας, ενώ με την απογραφή του 2011 εμφανίζεται πλέον στον Δήμο Σπετσών.
Τα ιστορικά στοιχεία και οι φωτογραφίες προέρχονται από το «Ιστορικόν περί των Φάρων των Ελληνικών Ακτών» του Στυλιανού Λυκούδη και από το αρχείο της Υπηρεσίας Φάρων.
ΔΕΙΤΕ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΕΙΑ ΕΔΩ